Ηεπίσημη Ιστορία συχνά αποσιωπά ή διαστρεβλώνει κρίσιμες πλευρές γεγονότων. Δεν αποτελεί εξαίρεση ούτε η Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα στις 21 Μαΐου 1864, η οποία παρουσιάζεται συνήθως ως «δώρο» της Αγγλίας προς τον νέο βασιλιά Γεώργιο Α’. Στην πραγματικότητα, όμως, η Ένωση υπήρξε αποτέλεσμα μακρόχρονων λαϊκών και πολιτικών αγώνων των Επτανήσιων Ριζοσπαστών, που συγκρούστηκαν με τη βρετανική κυριαρχία και πλήρωσαν βαρύ τίμημα με διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες.
Η Αγγλία οδηγήθηκε στην αποδοχή της Ένωσης όχι από γενναιοδωρία, αλλά επειδή η συνέχιση της «προστασίας» είχε καταστεί ασύμφορη πολιτικά και γεωστρατηγικά. Διατηρώντας, ωστόσο, καθοριστικό ρόλο στο ελληνικό κράτος μέσω του νέου βασιλιά και των διεθνών συμφωνιών, εξασφάλισε την επιρροή της στην ανατολική Μεσόγειο. Έτσι, η «προστασία» στα Επτάνησα τυπικά έληγε, αλλά η εξάρτηση της Ελλάδας από την αγγλική πολιτική συνεχιζόταν.
Τα Επτάνησα είχαν τεθεί υπό αγγλική «Προστασία» μετά τη Συνθήκη των Παρισίων το 1815, με τη δημιουργία του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων. Παρά τον χαρακτηρισμό τους ως «ελεύθερου και ανεξάρτητου» κράτους, η πραγματικότητα ήταν διαφορετική: η Αγγλία επέβαλε αυταρχικό καθεστώς, περιορίζοντας τα κυριαρχικά δικαιώματα των νησιών και μετατρέποντάς τα ουσιαστικά σε μισοαποικία.
Οι Ριζοσπάστες της Ιονίου Βουλής αμφισβήτησαν ανοιχτά τόσο τη Συνθήκη του 1815 όσο και το ολιγαρχικό Σύνταγμα που είχε επιβάλει ο Βρετανός αρμοστής το 1817. Το ριζοσπαστικό κίνημα δεν γεννήθηκε ξαφνικά. Βασίστηκε σε μακρά παράδοση κοινωνικών εξεγέρσεων και λαϊκών κινημάτων, από το Ρεμπελιό των Ποπολάρων στη Ζάκυνθο (1628-1631), που θεωρείται η πρώτη ταξική εξέγερση της νεοελληνικής ιστορίας, έως τις αγροτικές εξεγέρσεις της Κεφαλονιάς το 1848-49. Οι αγώνες αυτοί συνέδεαν την κοινωνική δικαιοσύνη με την εθνική απελευθέρωση.
Ο Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός, ως πολιτικό και ιδεολογικό ρεύμα, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα την περίοδο 1848-1864, μέσα στο επαναστατικό κλίμα που επικρατούσε τότε στην Ευρώπη. Οι Ριζοσπάστες δεν περιορίζονταν μόνο στο αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα. Οραματίζονταν μια Ευρώπη ελεύθερων λαών, ισότητας και δημοκρατίας, απέναντι στις αυταρχικές μοναρχίες και την «Ιερά Συμμαχία» των Μεγάλων Δυνάμεων.
Κεντρική μορφή του κινήματος υπήρξε ο Κεφαλονίτης Ιωσήφ Μομφεράτος. Με συνέπεια και αγωνιστικό ήθος υποστήριξε όχι μόνο την Ένωση, αλλά και την ανάγκη ενός πραγματικά ελεύθερου και δημοκρατικού κράτους, χωρίς ξένη εξάρτηση. Δίπλα του στάθηκε ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος. Οι «Αληθείς Ριζοσπάστες» υπερασπίστηκαν αιτήματα πρωτοποριακά για την εποχή: καθολική ψηφοφορία, λαϊκή κυριαρχία, ατομικές ελευθερίες, ισότητα των πολιτών, κατάργηση φεουδαρχικών προνομίων και κοινωνική δικαιοσύνη.
Το 1850 και το 1857 οι Ριζοσπάστες κατέθεσαν προτάσεις για την Ένωση με την Ελλάδα. Όταν το 1850 ο Ιωάννης Δετοράτος Τυπάλδος έφερε το σχετικό ψήφισμα στη Βουλή, η αγγλική διοίκηση απάντησε με σκληρή καταστολή: συλλήψεις, εξορίες και κλείσιμο εφημερίδων. Παρ’ όλα αυτά, οι Ριζοσπάστες ενισχύθηκαν πολιτικά και συνέχισαν τον αγώνα τους.
Το πρόγραμμά τους υπερέβαινε τα στενά εθνικά όρια. Ζητούσαν ελληνική γλώσσα στη διοίκηση, καθιέρωση της 25ης Μαρτίου ως εθνικής επετείου, προστασία πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, περιορισμό της τοκογλυφίας και μέτρα υπέρ των αγροτών και των λαϊκών στρωμάτων. Αντίθετα, οι Προστασιανοί και μεγάλο μέρος της ντόπιας αριστοκρατίας στήριζαν την αγγλική κυριαρχία, ενώ οι Μεταρρυθμιστές επιδίωκαν ηπιότερες αλλαγές χωρίς άμεση ρήξη.
Η τελική Ένωση πραγματοποιήθηκε με όρους που εξυπηρετούσαν τα βρετανικά συμφέροντα. Η Αγγλία επέβαλε την ουδετερότητα της Κέρκυρας και των Παξών, την κατεδάφιση οχυρώσεων και οικονομικές δεσμεύσεις υπέρ των «Προστάτιδων Δυνάμεων». Παράλληλα, διασφάλισε ότι τα Επτάνησα δεν θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν στρατιωτικά ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η ιστορία της Ένωσης των Επτανήσων δεν είναι, λοιπόν, ιστορία «ευεργεσίας» των Μεγάλων Δυνάμεων, αλλά ιστορία αγώνων για ελευθερία, δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη. Όπως διακήρυττε ο Ιωσήφ Μομφεράτος, κάθε «προστασία» είναι ύποπτη. Οι αγώνες των Ριζοσπαστών παραμένουν επίκαιροι, υπενθυμίζοντας ότι η ελευθερία και η πραγματική δημοκρατία κατακτώνται μόνο μέσα από συλλογικούς και ανυποχώρητους αγώνες.
